Leptomeningeale metastase
Wat is leptomeningeale metastase?
Leptomeningeale metastase – ook wel leptomeningeale carcinomatose, leptomeningeale ziekte of kortweg 'LMD' genoemd – is de uitzaaiing van kanker naar een specifiek deel van de hersenen, de leptomeninges. Dit verschilt van hersenmetastasen die zich in het hersenweefsel zelf ontwikkelen, omdat LMD groeit in de hersenvlieslaag, de leptomeninges. Het is een complicatie die kan ontstaan bij diverse vormen van kanker, maar helaas niet ongewoon is bij gemetastaseerd (stadium IV) melanoom.
LMD is vernoemd naar de structuren in de hersenen, de leptomeninges. De leptomeninges bestaan uit verschillende lagen, waaronder de arachnoïdea en de pia mater, met daartussen een ruimte. De arachnoïdea en de pia mater zijn twee dunne, delicate membranen die de hersenen en het ruggenmerg bedekken. Wanneer kankercellen zich in dit gebied nestelen en groeien, spreken we van LMD.
Veel solide tumoren kunnen leptomeningeale metastasen veroorzaken, waarbij melanoom, borstkanker en longkanker het meest voorkomen. Bij patiënten met uitgezaaid melanoom ontwikkelt 10-15% leptomeningeale metastasen, meestal later in het ziekteverloop.
Kenmerken
De symptomen van LMD variëren sterk per patiënt, maar kunnen onder andere bestaan uit hoofdpijn, cognitieve stoornissen en verwardheid, epileptische aanvallen, problemen met de blaas en darmen, dubbelzien of gehoorverlies, moeite met lopen, rugpijn en verlies van bepaalde zenuwfuncties. Soms worden veranderingen in de mentale functies als eerste opgemerkt door mensen in de directe omgeving van de patiënt. Veel van deze symptomen ontstaan door een verhoogde druk in de hersenen of doordat de zenuwen direct worden aangetast.
Diagnostiek
Vaak zijn verschillende onderzoeken nodig om de diagnose leptomeningeale metastasen (LMD) definitief te bevestigen. Dit kan erg lastig zijn vanwege de locatie van de kanker en de manier waarop deze groeit. Hoewel een MRI-scan van de hersenen en/of het ruggenmerg op zich al tot de diagnose kan leiden, kunnen andere technieken nodig zijn om te bepalen of er sprake is van leptomeningeale metastasen. Dit kan een lumbaalpunctie omvatten, waarbij hersenvocht (CSF) wordt afgenomen om te zoeken naar kankercellen.
Voor de diagnose van LMD is de "gouden standaard" het observeren van kankercellen in het hersenvocht, omdat een patholoog de cellen microscopisch kan bekijken en kan vaststellen of ze kankercellen bevatten. Houd er rekening mee dat soms herhaalde lumbaalpuncties/onderzoeken van het hersenvocht nodig zijn, omdat de detectie van kankercellen in het hersenvocht verbetert bij elke volgende lumbaalpunctie.
Een andere mogelijkheid om de diagnose te bevestigen is het gebruik van vloeibare biopsieën voor de analyse van celvrij DNA ; deze test wordt echter nog niet algemeen gebruikt voor de diagnose van leptomeningeale metastasen. Deze test kan tumorspecifieke mutaties aantonen (die melanoommetastasen in de leptomeninges bevestigen) ter ondersteuning van de diagnose. Door de resultaten van deze verschillende technieken te combineren, kan de diagnose van leptomeningeale metastasen worden gesteld.
Behandeling
Als bij u leptomeningeale metastasen worden vastgesteld, zijn de behandelingsdoelen gericht op het maximaliseren van uw kwaliteit van leven en het verlengen van uw overleving. De huidige therapieën zijn voornamelijk gericht op het verbeteren van neurologische symptomen. Hoewel de prognose voor patiënten met leptomeningeale metastasen moeilijk is, kan de behandeling de levensverwachting van patiënten met deze ziekte mogelijk verdubbelen. Er is geen genezing voor leptomeningeale metastasen, maar er lopen klinische studies om de uitkomsten voor patiënten met LMD te verbeteren.
Bij patiënten met leptomeningeale metastasen worden daarom palliatieve therapie en strategieën ter verlichting van symptomen toegepast. Pijnbestrijding met opioïden of niet-opioïden, en het gebruik van anti-epileptica, antidepressiva of psychostimulantia kan gerechtvaardigd zijn. Radiotherapie van de gehele hersenen en/of delen van de wervelkolom kan ook worden toegepast om de pijn te verlichten en de neurologische symptomen te verminderen. Palliatieve zorg en radiotherapie worden uitgevoerd voor comfort, zonder de intentie om de overlevingstijd te verlengen.
Een operatie wordt zelden gebruikt bij de behandeling van LMD. Uw arts kan in speciale gevallen aanbevelen om de behandeling rechtstreeks in uw ruggenmerg toe te dienen, een zogenaamde "intrathecale injectie". Hiervoor wordt een poort, een zogenaamde "Ommaya", geplaatst. Deze kan worden gebruikt om immunotherapie of chemotherapie in uw hersenvocht toe te dienen.
Uw arts kan ook medicatie voorschrijven om de kankercellen in dit deel van de hersenen te blijven bestrijden, maar het resultaat hangt af van of u eerder aan deze medicijnen bent blootgesteld. Immunotherapieën zoals nivolumab ( OPDIVO® ), pembrolizumab ( Keytruda® ) en ipilimumab ( Yervoy® ) hebben slechts een zeer beperkt effect laten zien bij patiënten met leptomeningeale metastasen. Gerichte therapieën zoals dabrafenib ( Tafinlar® ) en trametinib ( Mekinist® ) of encorafenib (Braftovi®) en binimetinib (Mektovi®) kunnen ook worden overwogen, afhankelijk van het advies van de behandelaar en de genmutatie die uw tumor vertoont. In zeldzame gevallen kan uw arts ook de chemotherapiepil temozolomide (Temodar®) voorschrijven.
Bronnen:
Batool A, Kasi A. Leptomeningeale carcinomatose. [Bijgewerkt 27 maart 2023]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; jan. 2024-.
Steininger J, Gellrich FF, Engellandt K, et al. Leptomeningeale metastasen bij melanoompatiënten: een update en toekomstperspectieven voor diagnose en behandeling. Int J Mol Sci. 2023;24(14):11443. doi: 10.3390/ijms241411443.